“ऊर्जेचे नियम, मेंदूची कार्यपद्धती आणि स्मरणशक्ती वाढवण्यासाठी अभ्यासाची वैज्ञानिक पद्धत”

“The laws of energy, the functioning of the brain, and the scientific method of studying to improve memory.”

   

Author:
Prof. Kali C. S.
M.Sc., M.Ed., D.C.S.
50+ Years of Experience in Physics Teaching

1. प्रस्तावना: अभ्यास असूनही आठवत नाही—का? :

   अनेकदा तासन्‌तास अभ्यास करतो. तरीसुद्धा परीक्षेच्या वेळी अनेक विद्यार्थ्यांना एकच प्रश्न सतावतो—

“मी इतकं वाचलं, तरी आठवत का नाही?”

     त्याच वेळी, काही विद्यार्थी कमी वेळ अभ्यास करूनही सातत्याने उत्तम यश मिळवतात. म्हणूनच प्रश्न अभ्यासाच्या वेळेचा नसून अभ्यासाच्या पद्धतीचा आहे.

खरं तर, अभ्यास जास्त करण्यापेक्षा तो योग्य पद्धतीने करणं अधिक महत्त्वाचं आहे.

    या लेखामध्ये आपण ऊर्जेचे नियम, मेंदूची कार्यशैली, योगशास्त्र आणि स्मृतीविज्ञान यांच्या आधारे अभ्यास अधिक प्रभावी कसा करता येईल हे सोप्या भाषेत समजून घेणार आहोत.

2. मेंदूचा वापर —गैरसमज आणि वास्तव:

     सर्वप्रथम, मेंदूबाबतचा एक मोठा गैरसमज दूर करणं आवश्यक आहे.

    सामान्यतः असं म्हटलं जातं की काही लोक मेंदूचा जास्त वापर करतात, तर काही कमी. प्रत्यक्षात मात्र, मानव मेंदू 100% कार्यरत असतो.

   फरक इतकाच असतो की वेगवेगळ्या वेळी मेंदूचे वेगवेगळे भाग अधिक सक्रिय होत असतात.

   म्हणूनच, प्रश्न मेंदू किती वापरतो हा नसून मेंदू योग्य वेळी योग्य प्रकारे वापरतो का? हा आहे.

3. डावा आणि उजवा मेंदू — काम करण्याची दोन शैली (विचारांची दोन बाजू ):

 

  3.1.  मेंदूची रचना थोडक्यात: 

     मानव मेंदूचे दोन मुख्य भाग असतात—

डावा मेंदू आणि उजवा मेंदू.

 डावा मेंदू → उजव्या शरीरावर नियंत्रण

 उजवा मेंदू → डाव्या शरीरावर नियंत्रण

याशिवाय, नाकपुडी आणि मेंदू यांच्यातही सूक्ष्म संबंध आहे.

जेव्हा डावी नाकपुडी सक्रिय असते तेव्हा उजवा मेंदू सक्रिय असतो आणि उलट. 

 3.2. डावा मेंदू :

 1. Logical गणित

2.भाषा

3. विश्लेषण 

4.नियम व तर्क

    मेंदूच्या डाव्या भागात भाषा, विचार, गणित, तर्क यांची केंद्रे आहेत. धोरण ठरवण्याचं काम डाव्या मेंदूचे.  हा वस्तुनिष्ठ विचार, एखाद्या गोष्टीच्या खोलात जाऊन विचार करतो. विज्ञानाचे काम या क्षेत्राकडे सोपवलेले आहे. 

 3.3. उजवा मेंदू :

  1.  Creative  कल्पनाशक्ती 

  2.चित्रकला 

  3.संगीत

  4.सर्जनशीलता

       उजव्या भागात भावना, कला, सृजनशीलता यांची केंद्रे आहेत. उजव्या मेंदूला कल्पनाविलास आवडतो, धाडस करणं हे या मेंदूचं काम असतं. चित्र आणि वेगवेगळ्या कला हे उजव्या मेंदूचे महत्वाचे माध्यम आहे.

    दोन्ही भाग सतत एकत्र काम करतात. परंतु काही परिस्थितीत एखादा भाग अधिक सक्रिय असतो.

 अभ्यासात दोन्ही मेंदूंचा समतोल वापर केल्यास परिणाम लक्षणीयरीत्या सुधारतो.

4.नाकपुडीद्वारेश्वास व मेंदूची कार्यशैली (योगिक संकल्पना):

4.1 प्रबळ नाकपुडीचा सिद्धांत:

योगशास्त्रानुसार, आपण नेहमी एका प्रबळ नाकपुडीने श्वास घेत असतो.

साधारणतः प्रत्येक 2 ते 2.5 तासांनी ही प्रबळ नाकपुडी बदलते.

4.2 नाकपुडी आणि मेंदू यांचा संबंध:

 डावी नाकपुडी सक्रिय → उजवा मेंदू सक्रिय

 उजवी नाकपुडी सक्रिय → डावा मेंदू सक्रिय

म्हणजेच, योग्य वेळी योग्य विषय निवडल्यास अभ्यास अधिक सोपा आणि प्रभावी होतो.

4.3 नाकपुडीप्रमाणे विषय निवड:

डावी नाकपुडी सक्रिय असताना:  उजवा मेंदू सक्रिय:

हा वेळ सर्जनशील विषयांसाठी उत्तम: 

1.निबंध 

2.कला 

3.आकृतिबंध 

4.नवीन कल्पना

   जेव्हा आपली उजवी नाकपुडी अधिक स्पष्ट असेल तेव्हा आपल्या मेंदूची डावी बाजू, जी मनाचा शैक्षणिक / तर्कशास्त्र भाग आहे, त्या क्षणी अधिक चांगले कार्य करीत आहे.

  4.4.  उजवी नाकपुडी सक्रिय असेल → डावा मेंदू सक्रिय:

हा वेळ तर्कशुद्ध विषयांसाठी उत्तम: 

1.गणित 

2.सूत्रे 

3.स्पष्टीकरण 

4.समस्या सोडवणे

फक्त नाकपुडी तपासून विषय निवडल्यास अभ्यासाची गुणवत्ता मोठ्या प्रमाणात वाढते.

 4.5. टेस्ट कशी करायची?

श्वास तपासण्याची सोपी पद्धत

1. शांतपणे सरळ बसा.

2. उजव्या हाताच्या अंगठ्याने उजवी नाकपुडी बंद करा.

3. डाव्या नाकपुडीने श्वास घ्या व सोडा.

   • श्वास सहज येत-जात असेल → डावी नाकपुडी सक्रिय.

4. आता अंगठा काढा आणि डावी नाकपुडी बंद करून

   • उजव्या नाकपुडीने श्वास घ्या व सोडा.

   • श्वास सहज असेल → उजवी नाकपुडी सक्रिय.

5. ज्या बाजूने श्वास अधिक मोकळा आहे, ती नाकपुडी सध्या सक्रिय असते.

दोन्ही नाकपुड्यांसमोर हाताचा हलका स्पर्श ठेवा व श्वास कुठून जास्त बाहेर येतो ते पहा.

5.ऊर्जा नियम आणि अभ्यास:

  5.1. उर्जेच्या पहिला नियम: ऊर्जा नष्ट होत नाही:

   भौतिकशास्त्र उर्जेच्या पहिला नियमांनुसार एका प्रकारच्या उर्जे मधून दुसर्‍या प्रकारच्या उर्जे मध्ये हस्तांतरण होते.

     संपूर्ण विश्वामध्ये ऊर्जेची  देवाण घेवाण मधूनच अनेक क्रिया घडत आहेत . हेच आपल्या शरीरावरही लागू होते.  शारीरिक , भावनिक , मानसिक अश्या सर्व पातळीवर सुद्धा ऊर्जेची  देवाण घेवाण मधूनच क्रिया घडत आहेत.

✔ दिवसभरातील ऊर्जा:  विचार, भावना, हालचाल, ताणतणाव, मोबाइल स्क्रीन

या सगळ्यात ऊर्जा खर्च होते.

म्हणूनच, अभ्यासासाठी शांत मन + स्थिर ऊर्जा = उत्तम एकाग्रता हे सूत्र महत्त्वाचे ठरते.

5.2. एंट्रोपीचा नियम आणि मनःस्थिती:

    भौतिकशास्त्र उर्जेच्या दुसऱ्या नियमानुसार,

एन्ट्रॉपी तापमानास प्रमाणित आहे.एंट्रोपी म्हणजे अस्वस्थपणा, अशांतता, गोंधळ यांचे प्रमाण.

 हे सूचित करते की अस्वस्थपणा वाढविण्यासाठी अधिक ऊर्जा वापरली जाते. जास्त अस्वस्थपणा म्हणजे वापरासाठी कमी ऊर्जा उपलब्ध, कमी अस्वस्थपणा म्हणजे वापरासाठी जास्त ऊर्जा उपलब्ध.

• जास्त अस्वस्थ मन → कमी ऊर्जा → कमी लक्ष → कमी स्मरणशक्ती
• शांत मन → जास्त ऊर्जा उपलब्ध → चांगला अभ्यास

म्हणून अभ्यासापूर्वी मन शांत करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

6. अभ्यास सुरू करण्यापूर्वी (भाग–१):

1. ५ मिनिटे ध्यान किंवा श्वसन
2. नाकपुडी तपासून विषय निवडा
3. एकावेळी एकच विषय
4. फोन silent / दूर ठेवा
5. लहान ब्रेक

हे सगळे घटक मिळून अभ्यासाची गुणवत्ता एकदम वाढते.

7. अभ्यास आणि ऊर्जा (भाग–२):

7.1.  सकाळचा अभ्यास सर्वोत्तम का ?

• रात्रभर शरीर विश्रांती
• मन शांत
• नवी ऊर्जा
• वातावरणात कमी आवाज

7.2. संध्याकाळी अभ्यास कमी productive का ?

• दिवसभरातील तणाव
• ऊर्जा कमी
• थकवा
• स्क्रीन exposure

म्हणून शक्यतो महत्त्वाचा अभ्यास सकाळी करावा.

7.3. ऊर्जा जतन करण्याचे मार्ग

• अनावश्यक हालचाली कमी करा
• मेंदूला विचलित करणारी कामे टाळा
• ध्यान, 2-minute deep breathing
• power naps (20 minutes)

8. ध्यान – मेंदू स्थिर करण्याचा सर्वात जलद मार्ग:

ध्यान म्हणजे मन रिकामे करणे नाही—तर मन शांत करणे.

सोपे ध्यान (१० मिनिटे):

1.शांत ठिकाणी बसा 

2.डोळे बंद 

3.खोल श्वास घ्या 

4.शरीर सैल करा

  5.फक्त श्वासावर लक्ष ठेवा

मग अभ्यासाची गुणवत्ता दुप्पट होते.

ध्यानाचे महत्व समजण्यासाठी YOUTUBE वरील पुढील व्हिडिओ  पहा .

9.स्मृती (Memory) आणि  विसरणे (Forget)  :वैज्ञानिक वास्तव:

 9.1. स्मृती (Memory):

व्यक्तीला जीवनात आलेले अनुभव, मिळालेली माहिती, ज्ञान यांसारख्या गोष्टी मनात साठवून ठेवण्याची आणि भविष्यात त्या आठवून (त्यांना बाहेर काढून) जाणिवेच्या अवस्थेत त्यांचा पुन्हा अनुभव घेण्याची वा वापर करण्याची क्षमता म्हणजेच स्मृती (Memory ) होय.

9.2. विसरणे (Forget):

     एखाद्या व्यक्तीच्या अल्प किंवा दीर्घकालीन स्मृतीमध्ये आधीच संग्रहित केलेल्या माहिती  गमावणे (To Lose) किंवा बदल (To Change) होणे म्हणजे विसरणे (Forget) (लक्षात न रहाणे). ही एक उत्स्फूर्त तसेच हळूहळू प्रक्रिया आहे ज्यामध्ये स्मृतीमधील माहिती परत आणता येत नाहीत.

     विसरण्याच्या संशोधनातून असे दिसून आले आहे की

1.शिकणारे सरासरी 50% नवीन माहिती एक तासाच्या आत विसरतात.

2.शिकणारे सरासरी 70% नवीन माहिती 24 तासांच्या आत विसरतात.

3.शिकणारे शिकलेले 90% पर्यंत नवीन माहिती एका आठवड्याच्या आत विसरतात.

म्हणूनच, revision आणि visualization अत्यंत आवश्यक आहे.

10.शिकलेले स्मृतीत साठवणे:

     शिकलेले नवीन माहिती स्मृतीत साठवणे ही एखाद्या व्यक्तीची त्यांच्या दीर्घकालीन स्मृतीमध्ये हस्तांतरित करण्याची क्षमता आहे ज्यामुळे त्यांना ते ज्ञान लक्षात ठेवणे आणि भविष्यात वापरण्यासाठी स्मृतीत ठेवणे सोपे होईल.

   संशोधन असे दर्शवितो की लोक लक्षात ठेवतात:

1. लोक शिकलेले नवीन माहिती10%लक्षात ठेवतात ते जे ऐकतात,
2. लोक शिकलेले नवीन माहिती 20% लक्षात ठेवतात ते जे वाचतात,
3. लोक शिकलेले नवीन माहिती 80% लक्षात ठेवतात ते जे पाहतात.

आणि याचे कारण असे की मानवी मेंदू लिखित भाषेपेक्षा दृश्य पुरावांवर अधिक चांगल्या प्रकारे प्रक्रिया करतो.

म्हणून:

• diagrams
• flowcharts
• mind maps
• रंगीत नोट्स

हे स्मरणशक्ती प्रचंड वाढवतात.

 माहिती टिकवून ठेवण्यासाठी आणि आठवणे आणि स्मरणशक्ती सुधारण्यासाठी पुढील YOUTUBE व्हिडिओ पहा.

                           

11.स्मृतीची क्षमता वाढवण्यासाठी पुढे दिलेल्या काही सोप्या पद्धती :

१. आपण A पासून Z पर्यंत अक्षरे म्हणतो. त्या ऐवजी  Z पासून A पर्यंत अक्षरे म्हणण्याचे सराव करा.

२. आपल्याला आवडलेल्या  गाण्यातील शब्दातील अक्षरे उलट करून गाणे आहे तसे म्हणणे.

३. वाचताना तोंडाने हळू आवाजामध्ये पुटपुटणे. खात्रीने

४. आपण वाचलेली माहिती दुसऱ्याला समजावून सांगणे.

५. ३० पर्यंतचे पाढे पाठ करा.

ही पद्धती सतत वापरल्यास एकाग्रता, ऊर्जा व स्मरणशक्ती तिन्ही गुणांनी वाढते आणि परीक्षेतील यश निश्चित होते.

12.निष्कर्ष:

 तुम्हाला आता वाचलेले लक्षात कसे ठेवावे आणि वाचलेले लक्षात राहण्यासाठी उपाय हे माहित झाले आहेत.

1. थोडक्यात अभ्यास सुरु करताना प्रथम ध्यानाने सुरु करावी.
2. नंतर सध्या कोणती नाकपुडी कार्यरत आहे म्हणजेच श्वास घेणे प्रबल आहे हे तपासा व वर सांगितल्या प्रमाणे विषयाची निवड करून अभ्यास करावा.
3. अभ्यासामध्ये सातत्य ठेवावा.

या वैज्ञानिक पद्धती वापरल्यास ऊर्जा, एकाग्रता आणि स्मरणशक्ती—तिन्ही वाढतात आणि परीक्षेतील यश निश्चित होते.

 आपल्या यशासाठी मनःपूर्वक शुभेच्छा!